جامعه شناسان شرق

جامعه شناسی دین ازنگاه دکترشریعتی

 

بسمه تعالی

من جامع معقول و منقول نیستم و فقط در یک رشته خاص چیزی بلدم و همه مسائل را از همان وجهه  که هست مطرح می کنم. پس آنچه که می گویم، تمام آنچه که در این باب باید گفته شود نیست، بلکه آن چیزی است که من می توانم در این باب بگویم.

(دکتر علی شریعتی)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

بدون تردید دین در تمامی جوامع نقش به سزایی در سوق دادن سیر زندگی و تصمیم گیری ها به جهات مختلف داشته است و یکی از چندین منبع اتخاذ رویکردی مناسب و در خور، درباره امورات عدیده دنیوی بوده است.

شریعتی به خاطر تخصص دانشگاهی و آکادمیکش سعی بر این داشته که از یک منظر جامعه شناسانه و گاه از جنبه تاریخی و مواقعی نیز به خاطر ویژگی اصلی و ذاتی اش عارفانه به مسائل، من جمله دین نگاه کند.

در رأس هرم مذهبی شریعتی انسان ایده آل، فکر ایده آل و نهایتاً جامه ایده آل است و رمز و راز پویا و زنده بودن یک جامعه وجود چنین هدفی در متن جامعه است و مردم به امید آن در حرکت هستند و زنده.

عملگرایی مفرط شریعتی باعث نادیده گرفتن بعضی از اصول تئوری و فلسفی دینی شده است که منجر به انقلابی فکر کردن و دادن تئوری های آتشین در باب دین شده و همه چیز را رد کالبد اجتماعی تفسیر می کند.

در مطالعه شریعتی باید جنبه عرفانی و روحی او را مد نظر داشت که فی الواقع سرچشمه افکار و اندیشه های وی روح پرتلاطم و بی تاب و دل مملو از عشق او بود که تفکراتش را جهت و سو می داد. اغلب حرف هایش حرف دل بود و عشق نه فکر. وقتی که شریعتی صحبت را آغاز می کرد، تک تک سلول هایش با وی هم صدا می شدند که این تأثیر کلام وی را نزد مستمع حاضر دو چندان می نمود.خودش بارها اقرار می کند که من اصلی او، دل اوست

او در میان روشنفکران غرب زده بی دین به دین داری متهم شد و در میان دین باوران متحجر به بی دینی.

 

 

 

 

 

شریعتی در یک نگاه:

1312-تولد دوم آذر ماه

1319-ورود به دبستان «ابن یمین

1325-ورود به دبستان«فردوسی مشهد

1327-عضویت در کانون نشرحقایق

1329-ورود به دانشسرای مقدماتی مشهد

1331-اتمام دوره دانشسرا و استخدام در اداره فرهنگ «مشهد» -بنیانگذاری انجمن اسلامی دانش آموزان شرکت در تظاهرات خیابانی علیه حکومت موقت قوام السلطنه ودستگیری کوتاه مدت

 1332-عضویت در نهضت مقاومت ملی

 1333-گرفتن دیپلم کامل ادبی و انتشار کتاب (ترجمه)نمونه های عالی اخلاقی در بحمدون اثر کاشف الغطاء 1334-انتشار کتابهای «ابوذر غفاری»و«تاریخ تکامل فلسفه».ورود به دانشکده ادبیات«مشهد

1336-دستگیری به همراه ۱۶نفر از اعضای نهضت مقاومت در مشهد

1337-فارغ التحصیلاز دانشکده ادبیات،با احراز رتبه اول

-24 تیر ماه ، ازدواج با یکی از همکلاسان خود به نام(بی بی فاطمه)شریعت رضوی

1338-اعزام به فرانسه با بورس دولتی به دلیل کسب رتبه اول -تولد فرزند اولش احسان -پیوستن به سازمان آزادیبخش الجزایر

 1339-بردن همسر و فرزند به فرانسه. -زندانی شدن در پاریس،به خاطر مبارزاتش در راه آزادی الجزایر 1340-همکاری باکنفدراسیون دانشجویان ایرانی،جبهه ملی،نهضت آزادی نشریه ایران آزاد

 1341-مرگ مادر -تولددومین فرزندش«سوسن» زری -آشنایی با افکارفانون نویسنده انقلابی- عضو جبهه نجات بخش الجزایر –کتاب دوزخیان روی زمین وآشنایی با ژان پل سارتر

1342-تولد سومین فرزندش سارااتمام تحصیلات و اخذ مدرک دکترا در رشته تاریخ و گذراندن کلاسهای جامعه شناسی

1343-بازگشت به ایران و دستگیری در مرز و انتقال به زندان قزل قلعه پایان انتظار خدمت واز شانزهم شهریورماه انتصاب مجدد در اداره فرهنگ

 1344-انتقال به تهران بعنوان کارشناس و بررسی کتب درسی

1345-استاد یاری رشته تاریخ در دانشگاه مشهد

 1347آغازسخنرانیهای او در حسینیه ارشاد و دانشگاه ها و انتشارکتابهای «اسلامشناسی مشهد»مجموعه آثار شماره ۳۰ واز هجرت تا وفات

. 1350-تولد چهارمین فرزندش مونا

1351-تعطیل حسینیه ارشاد وممنوعیت سخنرانیهای او

 1352-معرفی خود به ساواک و هیجده ماه زندان انفرادی در کمیته شهربانی

1354-خانه نشینی و آغاز زندگی سخت در تهران و مشهد

1356-هجرت به اروپا وشهادت

 

 

 

 

 

 

 

تکوین افکار دکتر شریعتی

دکتر شریعتی در دوران تکوین شخصیت خود حوادث بزرگ  ومهمی را تجربه کرد که نقشی اساسی در پیشرفت نهضت ملی و تکوین انقلاب اسلامی داشت. نهضت ملی و ضد استبدادی سال های 27 و 28 و نهضت ملی شدن صنعت نفت سال 29 تا 30 ، دوران حکومت دکتر مصدق، قیام سی ام تیر 1131 و کودتای 28 مرداد و بعد از آن نهضت مقاومت ملی، جبهه ملی، حرکت های سال 39 و 40 و بعد تشکیل نهضت آزادی در خارج از کشور و بعد از آن بازگشت به کشور و شرکت در نهضت مخفی و قهر آمیزی که از سال های 46 به بعد ادامه داشت و بالاخره در سال های 48 و 49 در حرکت علمی و فرهنگی که از طریق حسینیه ارشاد در سخنرانی ها و گفتارهایی که در دانشگاه های مختلف و محافل فرهنگی مختلف ایراد می کرد. در همین سال ها چند جریان بزرگ تاریخی را شاهد بود.

یکی انقلاب رهایی بخش الجزایر، دیگری ناسیونالیسم عرب به رهبری مرحوم جمال عبدالناصر، سوم انقلاب فلسطین که از هر یک از آن ها بسیار تأثیر می پذیرفت. در این میان دو حرکت نقش بسیار مؤثری در افکار شریعتی به جای می گذارد. یکی نهضت ملی شدن نفت و دکتر مصدق و دومی انقلاب الجزایر. فرهنگ انقلاب الجزایر خیلی در ساخت فکری وی مؤثر بود.

نویسندگان و متفکرین بزرگ چون فرانتس فانون، مولود فزعون از الجزایر موجبات جهش های انقلابی در افکار و اعتقادات او را فراهم کردند. 

(صحابی، 1380 :ص 29)

حرکت شریعتی همانند انقلاب دو حرکت داشت : حرکت اولش که مقارن سال های مبارزات ملی، مذهبی و مارکسیستی در ایران بود و از تحصیلات دانشگاهی جامعه شناسی او در فرانسه که در بحبحه نهضت آزادی بخش الجزایر و آشنایی او با بزرگانی چون ژان پل سارتر و لویی ماسینیون شکل می گرفت، حرکتی بود برای مبارزه علیه استبداد و استعمار، با استفاده از اتکای به اسلام،

اما حرکت دوم او به صورت مبارزه انقلابی در آمد، بیشتر به قصد اصلاح فرهنگ و آیین ها و دفاع از اسلام در برابر سردمداران زر و زور و تزویر.  به عبارت کوتاهتر حرکت اول شریعتی رو آوردن به اسلام بود برای مبارزه با استبداد و استعمار و حرکت دوم او رو آوردن به مبارزه و تحقیق برای تصفیه اسلام بود.

اولی بازگشت به خویشتن خویش در جلوه اعتقادی و اجتماعی آن یعنی اسلام و ایران بود و دومی تصفیه و تعالی مسلمانان ایران ، از رکود و خرافات، خرافاتی که در اثر نادانی یا نادرستی در جلوه دنیا و دین با اتحاد سردمداران زر و زور و تزویر، در اسلام و در مسلمانی ایرانی به وجود آمد.

(بازرگان، 1387 : ص 28)

 

جامعه شناسی دین دکتر شریعتی

به نظر شریعتی  یکی از دلایل شدید گرایش جوانان به مدرنیته و تحجری پنداشتن دین نزد جوانان همان عدم هماهنگی حوزه با علم است نه علم با حوزه  و دین. چرا که بعضی از حوزویان در لاک خود فرو رفته اند و سعی در تعویض افکار و افهام خود ندارند و انتظار دارند که علم خود را با دین هماهنگ نماید. در حالیکه هیچ گاه چنین نخواهد بود. سخن گفتن در باب دین مختص گروه خاصی نیست و کسی بر کسی رجحان ندارد مگر به واسطه مطالعات دقیقتر و جدیدتر در باب دین. چه بسا کسانی هستند که خارج از حوزه در باب دین تأمل و تعمق کرده اند و گاهاً بهتر از دیگران، دین را فهمیده اند و فهمانده اند. کاری که شریعتی نمود وصل علمی و عقلی کردن ماوراء الطبیعه به طبیعه بود و مذهب را که می رفت تنها به متافیزیک صرف بیندیشد به دنیا چسباند. شریعت باید به کار زمینیان بیاید ملائک که حاجت به دین ندارند، ملائک که عقل ندارند و در مسیر مشخصی حرکت می کنند. انسان خدا واسط دو جایگاه است. می تواند تا بی نهایت فرشته بالا رود و تا بی نهایت لجن پایین آید

شریعتی آن طور که می گویند نه یک سوسیالیست سینه چاک، نه یک عارف مطلق، نه یک آزادی خواه فدایی است. مدلی است فکری و عملی از هر سه، جان می گیرد.او اندیشه های غربی را خوب فهمیده است و افکار اسلام را هم لمس کرده است. او خواستار تغییرات جدی در دین و دین داری شد و در صدد پیدا کردن رابطه ای معقول بین دین، انسان و طبیعت بود و طرحی نو، در تفکر مذهبی، مذهبیون ریخت و تعاملی منطقی بین این سه جزء هستی با دیدگاه های مختلف و مختص به خود آفرید

(عرب زنجانی، 1379: ص 23)

شریعتی خواستار اصلاح و بازنگری در دین بود. خود دین را به عنوان مشکل فرض گرفته و خواستار زدودن یا افزودن چیزهایی به دین بود که یا مجهول روزگار و آدمیان شده یا غده وار حجیم گشته بودند و از این طریق بود که شریعتی مذهب رسمی را مذموم می شمرد و آن را دارای تبعات مذموم عدیده ای می داند که آدمی را از آدمیت خارج کرده و به صورت یک گدای ملتمس برای نیروهای عینی که خارج از قدرت اویند در می آورد و انسان را از خویش بیگانه خلع می کند و دین را دستمایه عده ای خاص قرار می دهد.

این روند فکری شریعتی است که منجر به نهی و نکوهش وجود یک طبقه مشخص در دین می شود که حرف اول و آخر از دهان این ها بیرون می آید.  (همان ، ص 44)

شریعتی بیشتر موارد مصرف دین را در مقابله و رویارویی با باطل دانسته و سعی در استفاده صحیح از دین در چنین فرصت هایی دارد. از بدو تولد انسان، قابیل در مقابل هابیل ایستاد و این دجله و فرات همیشه بوده و خواهد بود و دین رسالتی جز مشخص کردن هابیل و قابیل ندارد و این امر باعث شده که شریعتی حتی شیعه را مذهب اعتراض معرفی کن. اعتراض به تمامی قابیل ها، که البته قابیل شدن قابیل ها را بیشتر در مسائل طبقاتی می گنجاند و تحلیل جامعه شناختی از آنها ارائه می دهد. شریعتی در مبارزه با خرافه پرستی و تقدس زدگی مسلمانان بود www.noormags.ir ))

 

 

 

 

 

 

 

تمامی پیامبران دو پیام مهم برای بشریت داشته اند، یکی عبادت خدا و دیگری در برابر طاغوت ایستادن که پیش فرض پیام دوم وجود عینی و خارجی طاغوت و ستم است. در چنین فضایی است که ایدئولوژی زاده می شود و یا حداقل نطفه به وجود آمدن ایدئولوژی بسته می شود.

مفهوم و اصطلاح ایدئولوژی

کلمه «ایدئولوژی» از دو کلمه «ایده» به معنای فکر، خیال، آرمان، صورت ذهنی و عقیده و «لوژی» که ریشه لاتین دارد، به معنای منطق ذهنی و عقیده تشکیل شده است. بنابراین ایدئولوژی به معنای عقیده شناسی است.

از دید دکتر شریعتی «ایدئولوژی عبارت است از نوع اعتقاد متفکر نسبت به ارزش واقعیت خارجی و ارزیابی این واقعیت خارجی و همچنین اعتقاد به اینکه این واقعیت خارجی چه ناهنجاری هایی دارد و چگونه باید تغییرش داد و به شکل ایده آل در آورد.»

مطابق این تعریف، متفکر صاحب ایدئولوژی باید به موقعیت عصر خویش کاملاً علم و آگاهی داشته باشد و با واقعیات اطرافش کاملاً آگاهانه برخورد کند و بداند در جریان تاریخی و در جامعه در میان انسان ها چه جایگاهی دارد و اگر آنچه یافته ناهنجار است و یا ضد ارزش است، آنها را به سوی یک ارزش تغییر دهد که لازمه اش شناخت ارزش ها و ضد ارزش ها و نیز راه تغییر ضد ارزش به ارزش است.

(احمد آهنگر، 1379 : ص 9)

 

علت ایدئولوژیک کردن دین

ایدئولوژی کردن یعنی تحرک و پویایی و حیات در دین دمیدن و دین را از حالت خمود، رکود و توجه وضع موجود خارج کرده است که متعاقب آن هدایت و کمال را برای نوع انسان به ارمغان می آورد. بزرگترین و عظیم ترین موفقیت اسلام در یک قرن اخیر همین ایدئولوژی شدن اسلام است و این یعنی استقلال فرهنگی.

 مطابق نظر دکتر شریعتی این بزرگترین استقلالی است که به یک ملت داده می شود. جیره خوار فرهنگی بودن سبب استعمار و استثمار می شود.

او نه تنها از ایدئولوژی شدن دین دفاع می کرد بلکه خود را نماینده ای در همین جهت می دانست.

شریعتی تأکید داشت دو نوع دین و مذهب داریم. اسلام ایدئولوژیکی و اسلام سنتی، دین ایدئولوژیکی و دین فرهنگی اسلام ایدئولوژیکی همان اسلام یک قرن اول و به خصوص نیم قرن اول است که تجسم عینی آن را در رسول و صحابه درجه اول باید جست. اما متأسفانه در طول تاریخ اسلام از حالت ایدئولوژیک بودنش خارج شد و تبدیل به یک فرهنگ و سنت گردید و دری این فرآیند تغییر و تحول به جایی رسید که عالمان دین، حاکمان زر را تمجید و ستایش می کردند.

مذهب سنتی در حقیقت مجموعه عقاید موروثی، احساس های تلفیقی و همچنین تقلید از مدها و روابط و شعائر مرسوم اجتماعی و احکام خاص ناخود آگاه عملی است. 

مجموعه این ها مذهبی را برای انسان تدارک می بیند که مبنای سنتی کور، غریزی موروثی یا اجتماعی دارد و بیشتر نشان دهنده تجلی روح دسته جمعی یک گروه است. اما مذهب ایدئولوژیکی، مذهبی است که آگاهانه انتخاب می شود. در مذهب سنتی پدر و مادرها انتخاب می کنند و کسی در آن دخالت ندارد. در مذهب ایدئولوژیکی عقیده آگاهانه بر اساس نیازها و ناهنجاری های موجود و عینی و برای تحقق ایده آلهایی که برای رفتن به طرف آن ایده آل ها این فرد، این گروه یا این طبقه همواره عشق می ورزد، انتخاب می شود.

از اینجاست که در تاریخ دو نوع مذهب می یابیم. یک مذهب، مذهب ایدئولوژیکی است که پیامبر آورنده آن است و تمام قشرها، عده ای از برده و آزاد، جاهل و عالم، زن و مرد، و... آگاهانه آن را برگزیدند و بدان پیوستند. اما در مراحل بعدی این مذهب از شکل حرکت به شکل سازمان و نهاد اجتماعی در می آید. حرکت تبدیل به نهاد می شود. www.noormags.ir ))

چگونگی دستیابی به دین ایدئولوژیکی

دکتر شریعتی عقیده دارد که در مرحله نخست باید به یک انقلاب گستاخانه فکری و روحی دست زد، باید علیه خویشتن شورید و به طور مطلق خود را خلاص کرد و سعی و تلاش خویش را معطوف به کشف حقیقت کرد. منظور از خویشتن در کلام دکتر شریعتی مجموعه افکار و عقاید و دلبستگی ها و عادتی است که وابستگی های سنتی، فلسفی، فرقه ای، قومی، طبقاتی یا ایدئولوژیک ما می سازد.

خود را باید از همه پیش داوری ها خالی کرد. ذهن ها را باید از افکار پیش ساخته و دل ها را از علایق زدود تا لازم نیاید در کشف واقعیات حکم به همان چیزی بکند که قبلاً داشته است/ به عبارت دیگر محقق باید آزاد باشد نه دارای قضاوت قبلی که آفت علم و تحقیق است. به تعبیر بیکن باید تمام بتهای فکری خویش را در درون بشکنیم و آزاد از همه رنگ های موروثی و پندها و گرایش ها و احساس های تحمیلی و تبلیغی محیط و رها از ارزش های رایج و انگیزه های متداول و شعارهای مطرح به سراغ واقعیات برویم و بر عینیات تکیه کنیم

در مرحله بعدی برای آنکه اسلام به عنوان مکتب هدایتگر و راهنمای عمل مطرح شود باید در درک و فهم آن تحول بنیادین و اساسی ایجاد شود و از معانی سنتی و فرهنگی آن ها دست بکشیم و مستقیماً به سراغ ایدئولوژیکی آن ها برویم .

در اینجا شریعتی مسأله رنسانس اسلامی یا پروتستانتیم اسلامی را مطرح می کند. در حقیقت نیم نگاهی به کارکرد و رابطه متقابل دین و فرهنگ در اروپای قرون وسطی دارد. رنسانس در نظر شریعتی یعنی تولد دوباره. جامعه یا آدمی دو تولد دارد. همچنان که دو مرگ دارد، یکی تولد، تولد در ابتدای حیات است که از مادر زاده می شود اما تولد دوم انسان، خودش خودش را متولد می کند و  با اختیار خودش حیات دوباره ای به خودش می دهد.

عامل بیداری در اروپا «روشنفکران مسیحی» اروپا ای «پروتستانها» بودند. «پروتسته» یعنی اعتراض کردن. مسیحیان پروتستان در برابر کاتولیک ها و کلیسا قد علم کردند. کلیسا خود را واسطه خدا و خلق می دانست و دنیا و آبادانی آن را تحقیر می کرد. پروتستان طرفدار آزادی فردی از قید کلیسا و از قید دستورهای مذهبی و به فروش بهشت و جهنم توسط کلیسا اعتراض می کرد و نسبت به محرومیت از زیبایی های طبیعی نیز اعتراض داشت.

دکتر شریعتی اعتقاد داشت همین رنسانس را در عالم اسلام نیز باید زنده کرد.

رنسانس اسلامی «کشف اسلام نخستین» یافتن یک « ایدئولوژی » ، «بازگشت به خویشتن» با احیای اسلام راستین بود و در جامعه اسلامی برای تحقق این هدف بازگشت به قرآن است. (سعیدی، 1380؛ص 115)

 

 

 

سخن آخر

وظیفه جامعه شناس دین اثبات درستی یا نادرستی  این دین یا آن دین و یا ترجیح دادن یک دین از لحاظ حقانیت آن به دیگری نیست. بلکه پژوهش در حیات اجتماعی دین قلمرو جامعه شناسی دین است.

شریعتی : «وقتی به عنوان مورخ می خواهم ادیان را تحلیل کنم دیگر به حق و باطلش کاری ندارم. بحث مورخ و جامعه شناس منحصر به این است که این ادیانی که در تاریخ به عنوان دین معرفی شده اند، مردانی که مکاتبی آورده اند و این مکاتب به عنوان مذهب یا دین معرفی شده و بر روی تاریخ بشر تأثیر گذاشته  و جامعه های بشری کم یا زیاد به آن گرویده اند در تاریخ بشری فرهنگ و تمدنی پدید آورده اند به عنوان جامعه شناس تأثیر دین را بر جامعه، بر تاریخ و بر انسان ها بررسی می کنیم و در اینجا متوفق می شویم  »  www.magiran.com ))

 

در خرقه چو آتش زدی ای عارف سالک                           جهدی کن و سر حلقه رندان جهان باش

(مولانا)

 


 

فهرست منابع

احمدی آهنگر، غلامحسین (1379)؛ جامعه شناسی دین دکتر شریعتی، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد

سعیدی، جعفر (1380)؛ دکتر شریعتی از دیدگاه شخصیت ها، تهران، نشر سایه 

عربی زنجانی، سید بهنام (1379)؛ بررسی مقابله ای آراء و نظریات شریعتی و سروش، تهران، نشر آریابان

www.magiran.com ))

www.noormags.ir ))

 

+ نوشته شده در  جمعه بیست و سوم دی 1390ساعت 17:57  توسط چیمن رسول پور  |